Thiền viện Trúc Lâm Trà Vinh tọa lạc tại ấp Khoán Tiều, xã Trường Long Hòa, thị xã Duyên Hải; cách trung tâm thành phố Trà Vinh 50 km, về hướng đông nam và các thị xã Duyên Hải 12 km về hướng đông. Đây là ngôi thiền viện thuộc Thiền phái Trúc Lâm duy nhất trên địa bàn tỉnh Trà Vinh.
Thiền phái Trúc Lâm là một dòng thiền Việt Nam hình thành từ thời nhà Trần, do Vua Trần Nhân Tông sáng lập. Thiền phái Trúc Lâm có ba Thiền sư kiệt xuất là Nhân Tông (Trúc Lâm Đầu Đà), Pháp Loa và Huyền Quang, gọi chung là Trúc Lâm Tam tổ. Thiền phái này được xem là tiếp nối nhưng là sự hợp nhất của ba dòng thiền Việt Nam của thế kỉ thứ 12. Với việc lập ra phái Trúc Lâm, Trần Nhân Tông đã thống nhất các Thiền phái tồn tại trước đó và toàn bộ Giáo hội Phật giáo đời Trần về một mối.
Thiền phái Trúc Lâm mang đậm tinh thần nhập thế, không phải từ bỏ thế gian này mới giác ngộ được. Dù là tu hành nhưng thiền sư và phật tử luôn dấn thân vào cuộc sống, vui với niềm vui của đất nước, đau với nỗi đau của dân tộc, nhưng khi thanh bình thì vẫn trở về với cuộc sống tu hành thoát tục.
Trên tinh thần đó, Đức Phật hoàng Trần Nhân Tông chọn núi Yên Tử là vùng hiểm địa phía đông bắc đất nước làm nơi xuất gia. Tuy đã rời bỏ ngai vàng, chuyên tâm việc tu hành nhưng ngài vẫn đau đáu lo toan vận nước, sẵn sàng trở về lãnh đạo triều đình và nhân dân đánh giặc. Sau khi đánh đuổi quân xâm lược, đất nước thái bình, Đức Phật hoàng quay lại với việc tu hành và nghiên cứu để đưa hiểu biết của mình đến với người dân. Đây là tinh thần nhập thế mà các thiền phái trước chưa thực hiện được. Chính tinh thần này đã tạo nên sức mạnh của dân tộc Việt trong suốt thế kỷ XIII, XIV và đã đưa Phật giáo phát triển đạt tới đỉnh cao trong lịch sử Việt Nam. Đức Phật hoàng và các vị Tổ Trúc Lâm đã chủ trương đưa thiền phái tích cực dấn thân vào xã hội, xây dựng đất nước hưng vượng bằng từ bi, trí tuệ và đạo đức của Phật giáo. Từ đó, ở Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử chúng ta thấy nổi bật những nét đặc trưng của tôn giáo mang đậm đà bản sắc của nền văn hoá dân tộc Việt Nam, không bị phụ thuộc, lai căng từ bên ngoài.
